Một người đang ngủ có thể bất ngờ la hét, vung tay, đá chân hoặc bật dậy như đang chống lại ai đó trong giấc mơ. Khi tỉnh, họ đôi khi nhớ rõ nội dung vừa trải qua. Những biểu hiện này không chỉ là nằm mơ nhiều. Nếu lặp lại và gắn với hành động thật, chúng có thể liên quan đến rối loạn hành vi REM, còn gọi là rối loạn hành vi giấc ngủ chuyển động mắt nhanh.
Cố vấn chuyên môn TS. BS Nguyễn Thị Minh Thu – Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Y học cổ truyền Bộ Công an.
- Mất ngủ do căng thẳng: Dấu hiệu và cách cải thiện giấc ngủ
- Đo đa ký giấc ngủ là gì? Quy trình và ý nghĩa kết quả
- Nằm mơ nhiều khi ngủ có phải giấc ngủ kém?
Khi giấc mơ đi kèm hành động thật
Ở giai đoạn REM, não có thể tạo ra giấc mơ sống động nhưng thân não đồng thời làm phần lớn cơ tay chân tạm thời mất trương lực. Cơ chế này giống một “phanh an toàn”, giúp người ngủ không thực hiện các động tác trong mơ. Với rối loạn hành vi REM, trạng thái bất động không được duy trì đầy đủ, nên nội dung giấc mơ có thể chuyển thành lời nói hoặc hành động.
Các cơn thường xảy ra ở nửa sau của đêm, khi REM kéo dài. Người ngủ có thể nói lớn, vung tay, đá, đấm hoặc bật dậy. Khi được đánh thức, họ tỉnh nhanh hơn người mộng du và có thể kể lại giấc mơ phù hợp với động tác vừa xảy ra. Trở mình hoặc nói mớ ngắn không đủ để kết luận bệnh; điều đáng chú ý là hành vi lặp lại, có mục đích và có nguy cơ gây thương tích.
Biểu hiện thường bị bỏ sót
Một số người chỉ có cử động nhỏ hoặc tiếng nói ngắn nên nhiều năm không được nhận ra; người ngủ cùng thường là người phát hiện trước. Các dấu hiệu nên ghi nhận gồm:
- La hét, nói thành câu, vung tay, đá hoặc đấm khi ngủ.
- Ngã khỏi giường, va vào đồ vật hoặc người nằm cạnh.
- Cơn xuất hiện nhiều gần sáng và lặp lại theo đợt.
- Khi tỉnh có thể nhớ giấc mơ phù hợp với hành động.
- Có vết bầm, trầy xước hoặc đồ vật quanh giường bị xáo trộn.
Các cơn có thể không xuất hiện hằng đêm. Video ghi từ khoảng cách an toàn có thể hữu ích, nhưng không nên giữ chặt người đang cử động mạnh.
Phân biệt rõ mộng du và ác mộng
Dựa vào nhiều yếu tố như thời điểm xuất hiện, khả năng nhớ lại và kiểu vận động giúp chúng ta phân biệt với mộng du hoặc ác mộng.
- Mộng du thường xảy ra trong ngủ sâu không REM, hay gặp ở phần đầu đêm. Người bệnh có thể ngồi dậy, đi lại hoặc làm một số hành động nhưng khó đánh thức, lú lẫn và ít nhớ sự việc vào sáng hôm sau. Trong rối loạn hành vi REM, cơn thường xuất hiện về cuối đêm; người bệnh tỉnh nhanh hơn và có thể kể lại giấc mơ phù hợp với hành vi.
- Ác mộng tạo ra giấc mơ đáng sợ nhưng người ngủ thường không đấm đá mạnh. Hoảng sợ khi ngủ thường xuất hiện trong ngủ sâu, khó đánh thức và ít nhớ rõ giấc mơ. Co giật ban đêm, ngưng thở khi ngủ và tác dụng của thuốc cũng có thể gây biểu hiện tương tự.
Vì sao cơ thể mất trạng thái bất động?
Cơ chế chính của rối loạn hành vi REM là hoạt động cơ vẫn tồn tại trong REM, còn gọi là REM không mất trương lực. Sự bất thường được cho là liên quan đến các mạch thần kinh ở thân não vốn kiểm soát trạng thái bất động khi mơ.
Ở người trẻ, tình trạng này có thể đi cùng chứng ngủ rũ hoặc liên quan thuốc. Một số thuốc chống trầm cảm, cai rượu hoặc thuốc an thần có thể làm thay đổi giai đoạn REM. Người bệnh không nên tự dừng thuốc; cần đối chiếu thời điểm dùng thuốc với lúc triệu chứng bắt đầu.
Ở người trung niên và lớn tuổi, rối loạn có thể được xếp vào nhóm RBD đơn độc. Đây là nhóm cần theo dõi lâu dài vì có mối liên hệ chặt với các bệnh do tích tụ alpha-synuclein, gồm Parkinson, sa sút trí tuệ thể Lewy và teo đa hệ thống.
Nguy cơ không chỉ nằm ở giấc ngủ
Hậu quả trước mắt là chấn thương. Cử động mạnh có thể gây bầm tím, rách da, gãy xương, chấn thương đầu hoặc làm người nằm cạnh bị thương. Nguy cơ tăng khi giường cao hoặc quanh giường có vật sắc, đồ thủy tinh và cạnh cứng.
Không phải người có một lần nói mớ hay đá chân đều sẽ mắc Parkinson. Tuy nhiên, các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy phần lớn người lớn tuổi có RBD đơn độc được xác nhận bằng đa ký giấc ngủ có thể phát triển một hội chứng thoái hóa thần kinh sau nhiều năm. RBD đôi khi xuất hiện trước các triệu chứng vận động hoặc nhận thức.
Mối liên hệ này cho thấy vì sao rối loạn hành vi REM cần được chẩn đoán và theo dõi; một dấu hiệu đơn lẻ không đủ để xác định Parkinson hay sa sút trí tuệ.
Các phương pháp xử trí ưu tiên an toàn
Ngay cả khi chưa có chẩn đoán hoàn chỉnh, người bệnh cần giảm nguy cơ chấn thương. Nên dọn vật sắc, đồ thủy tinh và bàn cạnh nhọn khỏi khu vực giường; hạ thấp giường hoặc đặt đệm mềm bên cạnh; khóa cửa sổ và che các góc cứng. Nếu cơn đã gây thương tích, người nằm cùng có thể tạm ngủ riêng. Không nên trói người bệnh vào giường vì có thể làm tăng chấn thương.
Người bệnh cần ngủ đủ, hạn chế rượu, điều trị ngưng thở khi ngủ và rà soát thuốc cùng bác sĩ. Melatonin giải phóng tức thì hoặc clonazepam có thể được cân nhắc tùy trường hợp. Nhưng Clonazepam có thể gây buồn ngủ, mất thăng bằng, lú lẫn và làm nặng ngưng thở khi ngủ; melatonin cũng không nên tự dùng mà cần có ý kiến bác sĩ.
Một số nội dung nên chuẩn bị
Trước buổi khám, người bệnh nên chuẩn bị một số lưu ý nhỏ để buổi tiến hành được diễn ra nhanh chóng và đem lại hiệu quả cao:
- Ghi lại tần suất cơn, thời điểm, lời nói hoặc động tác, khả năng nhớ giấc mơ và mức độ thương tích.
- Danh sách thuốc, lượng rượu và tiền sử bệnh giấc ngủ hoặc thần kinh cũng cần được cung cấp.
- Nếu có run tay, chậm vận động, giảm ngửi, táo bón, hay ngã hoặc thay đổi trí nhớ, nên trao đổi để bác sĩ đánh giá toàn diện.
Rối loạn hành vi REM khiến người ngủ mất một phần trạng thái bất động bình thường của cơ thể và có thể hành động theo giấc mơ. Biểu hiện dao động từ nói lớn, vung tay đến đấm đá, ngã khỏi giường và gây chấn thương.. Ở người lớn tuổi có RBD đơn độc, theo dõi thần kinh lâu dài có ý nghĩa vì mối liên hệ với các bệnh thoái hóa thần kinh.
Nếu bạn cần được tư vấn thêm về tình trạng sức khỏe hoặc tìm sản phẩm hỗ trợ phù hợp, vui lòng liên hệ tổng đài miễn cước 1800 2295 hoặc truy cập website của Dược phẩm Tuệ Tĩnh để đọc thêm nhiều bài viết hữu ích khác.
